ADHD và trầm cảm: Mối liên hệ, dấu hiệu và hỗ trợ

ADHD và trầm cảm là hai tình trạng thường xuất hiện cùng nhau nhưng lại rất dễ bị bỏ sót do triệu chứng chồng lấn và khó phân biệt. Nhiều người có ADHD phải đối mặt với cảm giác thất bại lặp lại, tự trách bản thân, khó điều hòa cảm xúc và áp lực xã hội kéo dài. Những yếu tố này khiến nguy cơ trầm cảm gia tăng đáng kể, đặc biệt ở thanh thiếu niên và người trưởng thành chưa được chẩn đoán ADHD từ sớm. Hiểu đúng mối liên hệ giữa ADHD và trầm cảm, nhận biết các dấu hiệu cảnh báo và tìm kiếm hỗ trợ phù hợp không chỉ giúp giảm triệu chứng mà còn cải thiện chất lượng cuộc sống toàn diện.

ADHD là gì?

ADHD, hay Rối loạn Tăng động Giảm chú ý, là một rối loạn phát triển thần kinh ảnh hưởng đến khả năng tập trung, kiểm soát hành vi và điều chỉnh xung động. Theo DSM 5, ADHD gồm ba dạng chính: dạng không chú ý, dạng hiếu động – xung động và dạng kết hợp. Người có ADHD thường gặp khó khăn trong việc duy trì chú ý lâu dài, tổ chức công việc, quản lý thời gian và kiểm soát cảm xúc. Đây là tình trạng kéo dài suốt đời, xuất hiện từ thời thơ ấu và có thể tiếp tục đến tuổi trưởng thành.

Một số biểu hiện thường gặp ở người ADHD gồm:

• dễ xao nhãng hoặc bỏ sót chi tiết

• khó duy trì sự tập trung

• dễ quên hoặc bỏ lỡ nhiệm vụ

• bốc đồng hoặc hành động vội vàng

• dễ cảm thấy quá tải, đặc biệt khi có nhiều việc xảy ra cùng lúc

ADHD không phải do thiếu cố gắng hay giáo dục kém mà xuất phát từ sự khác biệt trong hoạt động của não bộ và các chất dẫn truyền thần kinh.

Bạn đọc có thể tìm hiểu kỹ hơn về ADHD là gì qua bài viết sau: ADHD là gì? Dấu hiệu nhận biết rối loạn tăng động giảm chú ý ở từng độ tuổi

Trầm cảm là gì?

Trầm cảm là một rối loạn khí sắc ảnh hưởng đến cảm xúc, suy nghĩ và hành vi của một người. Khác với buồn bã thoáng qua, trầm cảm gây ra cảm giác buồn kéo dài, mất hứng thú, mệt mỏi và giảm năng lượng trong thời gian dài. Đây là một tình trạng y khoa nghiêm trọng được công nhận bởi các tổ chức như World Health Organization và American Psychiatric Association.

Một số triệu chứng phổ biến của trầm cảm gồm:

• buồn bã hoặc trống rỗng kéo dài

• mất hứng thú với hoạt động từng yêu thích

• thay đổi khẩu vị hoặc cân nặng

• rối loạn giấc ngủ

• cảm giác tội lỗi hoặc vô giá trị

• khó tập trung

• mệt mỏi dai dẳng

• trong trường hợp nặng, có ý nghĩ tự làm hại bản thân

Trầm cảm có thể xuất hiện ở mọi độ tuổi, bao gồm trẻ em, thanh thiếu niên và người trưởng thành. Khi xuất hiện cùng ADHD, triệu chứng thường phức tạp hơn do hai rối loạn tương tác lẫn nhau.

Đọc thêm bài viết: Trầm cảm là gì? 10 dấu hiệu thường gặp & cách điều trị

Mối liên hệ giữa ADHD và trầm cảm là gì?

ADHD và trầm cảm thường xuất hiện đồng thời ở cả trẻ em, thanh thiếu niên và người trưởng thành. Người có ADHD có nguy cơ cao hơn phát triển trầm cảm so với dân số chung. Điều này không phải vì ADHD tự động dẫn đến trầm cảm mà do hàng loạt yếu tố sinh học, cảm xúc và xã hội tác động lẫn nhau trong thời gian dài. Hiểu được mối liên hệ này giúp quá trình chẩn đoán và điều trị chính xác hơn, tránh nhầm lẫn và bỏ sót triệu chứng.

Nguyên nhân vì sao người ADHD dễ mắc trầm cảm hơn

Những khó khăn cốt lõi của ADHD có thể tạo ra chuỗi trải nghiệm tiêu cực tích lũy theo thời gian.

• Khó khăn điều hành: Người ADHD thường gặp khó trong quản lý thời gian, tổ chức công việc và duy trì tính nhất quán. Việc liên tục quên, trễ hạn hoặc làm dở dang có thể dẫn đến cảm giác thất bại lặp lại.

• Nhạy cảm cảm xúc: Nhiều người ADHD có hệ cảm xúc mạnh, dễ bị ảnh hưởng bởi lời phê bình hoặc thay đổi nhỏ trong môi trường. Khi trải nghiệm tiêu cực kéo dài, nguy cơ trầm cảm tăng lên.

• Áp lực từ kỳ vọng xã hội: ADHD đôi khi bị hiểu nhầm là lười biếng hoặc thiếu cố gắng. Những nhận xét này khiến người bệnh dần tự trách bản thân và cảm thấy không đủ tốt.

• Cảm giác cô lập: Khó khăn trong giao tiếp hoặc duy trì quan hệ có thể khiến người ADHD cảm thấy khác biệt so với bạn bè hoặc đồng nghiệp.

Cơ chế sinh học liên quan

ADHD và trầm cảm đều có liên quan đến sự mất cân bằng của các chất dẫn truyền thần kinh.

• Dopamine và norepinephrine: Người ADHD thường có mức độ hoạt động không ổn định của hai chất này, ảnh hưởng đến động lực và tập trung. Khi hệ thống này hoạt động kém hiệu quả, nguy cơ trầm cảm tăng.

• Trục HPA và stress mãn tính: Stress kéo dài làm tăng cortisol, ảnh hưởng đến tâm trạng và khả năng phục hồi cảm xúc. Người ADHD dễ rơi vào tình huống gây stress lặp lại, khiến trầm cảm dễ phát triển.

• Mệt mỏi thần kinh: Việc xử lý thông tin liên tục trong tình trạng quá tải khiến não dễ kiệt sức, dẫn đến suy giảm năng lượng tinh thần, một yếu tố quan trọng của trầm cảm.

ADHD và trầm cảm đồng mắc theo nghiên cứu quốc tế

Theo các nghiên cứu từ National Library of Medicine, tỷ lệ trầm cảm ở người ADHD cao hơn đáng kể so với dân số nói chung. Người trưởng thành ADHD có nguy cơ trầm cảm tăng gấp 2 đến 3 lần, còn thanh thiếu niên ADHD dễ gặp trầm cảm sớm hơn bạn bè đồng trang lứa.

Sự đồng mắc này không phải là ngoại lệ mà là tình trạng rất thường gặp và cần được đánh giá kỹ lưỡng để tránh bỏ sót các yếu tố cảm xúc tiềm ẩn.

Triệu chứng ADHD và trầm cảm giống nhau ở điểm nào? Khác nhau ra sao?

ADHD và trầm cảm đều ảnh hưởng đến khả năng tập trung, động lực và cảm xúc của một người. Điều này khiến nhiều dấu hiệu bị chồng lấn, dẫn đến chẩn đoán muộn hoặc nhầm lẫn. Tuy nhiên, hai rối loạn vẫn có những đặc trưng riêng biệt. Hiểu rõ điểm giống và khác giúp phụ huynh và người trưởng thành nhận diện đúng tình trạng của mình hoặc của con.

Những triệu chứng dễ bị nhầm lẫn giữa ADHD và trầm cảm

Một số biểu hiện khiến hai tình trạng này trông khá giống nhau:

• khó tập trung

• mất động lực làm việc hoặc học tập

• dễ cảm thấy mệt mỏi

• khó hoàn thành nhiệm vụ

• hiệu suất học tập – công việc giảm

• tránh né nhiệm vụ cần nhiều sự tập trung

Với người ADHD, những biểu hiện này chủ yếu xuất phát từ khó khăn trong điều hành và khả năng duy trì chú ý. Với người trầm cảm, nguyên nhân thường đến từ khí sắc giảm, mất hứng thú hoặc cảm giác tuyệt vọng.

Triệu chứng đặc trưng của trầm cảm

Trầm cảm có những dấu hiệu nổi bật mà ADHD không gây ra trực tiếp:

• buồn bã kéo dài hoặc trống rỗng

• mất hứng thú với hoạt động từng yêu thích

• cảm giác tội lỗi, vô giá trị hoặc tự trách nặng nề

• thay đổi khẩu vị và cân nặng

• rối loạn giấc ngủ (mất ngủ hoặc ngủ quá nhiều)

• giảm năng lượng dù không làm việc nặng

• cảm giác tuyệt vọng về tương lai

• ở trường hợp nặng, ý nghĩ làm hại bản thân

Khi các dấu hiệu này kéo dài trong nhiều tuần, đặc biệt kèm theo suy giảm chức năng sống, đó là tín hiệu mạnh mẽ của trầm cảm.

Triệu chứng đặc trưng của ADHD

ADHD thể hiện qua những khó khăn cốt lõi liên quan đến sự chú ý và điều hành:

• dễ xao nhãng, khó bám sát nhiệm vụ

• hay quên, bỏ lỡ lịch hẹn hoặc trách nhiệm

• gặp khó khăn trong lập kế hoạch và tổ chức

• bốc đồng, hành động nhanh mà không nghĩ trước

• khó duy trì sự tập trung trong thời gian dài

• thiếu kiên nhẫn, dễ chán

• luân chuyển giữa nhiều hoạt động mà không hoàn thành

Những biểu hiện này thường xuất hiện từ thời thơ ấu và kéo dài liên tục qua nhiều môi trường, khác với trầm cảm vốn có thể khởi phát đột ngột sau stress, biến cố hoặc thay đổi trong cuộc sống.

Khi ADHD và trầm cảm xuất hiện cùng lúc

Khi hai rối loạn đồng mắc, người bệnh có thể đối mặt với tình trạng nặng hơn cả hai rối loạn riêng lẻ:

• mất động lực nghiêm trọng hơn

• tự trách bản thân nhiều hơn

• khó duy trì thói quen hoặc trị liệu

• khả năng phục hồi cảm xúc kém

• tăng nguy cơ thu mình hoặc cô lập xã hội

Điều này khiến việc chẩn đoán và điều trị cần được cá nhân hóa và thực hiện bởi chuyên gia có kinh nghiệm trong rối loạn phát triển thần kinh và rối loạn cảm xúc.

Dấu hiệu nhận biết ADHD đi kèm trầm cảm

Khi ADHD xuất hiện cùng trầm cảm, triệu chứng thường phức tạp hơn và ảnh hưởng mạnh đến học tập, công việc và đời sống cá nhân. Dưới đây là cách nhận diện các dấu hiệu theo từng nhóm tuổi, giúp phụ huynh và người trưởng thành hiểu rõ hơn khi nào nên tìm đánh giá chuyên sâu.

Dấu hiệu ở trẻ em

Trẻ ADHD thường hiếu động hoặc xao nhãng, vì vậy khi trầm cảm xuất hiện kèm theo, hành vi của trẻ có thể thay đổi đáng kể:

• thu mình và ít nói hơn trước

• dễ bật khóc hoặc phản ứng cảm xúc mạnh

• mất hứng thú với hoạt động từng rất thích

• dễ nản lòng khi làm bài tập hoặc gặp thử thách

• thường xuyên nói những câu tự trách như “con dở lắm”, “con làm gì cũng sai”

• khó ngủ hoặc hay tỉnh giấc giữa đêm

• từ chối đi học hoặc né tránh giao tiếp với bạn bè

Khi trẻ ADHD trở nên im lặng bất thường, giảm hoạt động hoặc có xu hướng rút khỏi môi trường xung quanh, đó là dấu hiệu cảnh báo quan trọng.

Dấu hiệu ở thanh thiếu niên

Thanh thiếu niên ADHD đối diện áp lực học tập, mối quan hệ và thay đổi hormone. Khi trầm cảm xuất hiện, trẻ thường:

• so sánh mình với bạn bè và cảm thấy thua kém

• mất ngủ, ngủ không sâu hoặc ngủ quá nhiều

• mệt mỏi kéo dài dù không vận động nhiều

• trì hoãn nghiêm trọng, không làm được việc dù muốn

• dễ nổi nóng hoặc dễ tổn thương

• bỏ bữa hoặc ăn uống thất thường

• cảm thấy cô lập hoặc nghĩ rằng không ai hiểu mình

Một trong những dấu hiệu quan trọng là trẻ có xu hướng bỏ dần trách nhiệm, giảm tương tác xã hội và mất động lực với các mục tiêu trước đây.

Dấu hiệu ở người trưởng thành

Ở người lớn, ADHD và trầm cảm có thể ảnh hưởng trực tiếp đến sự nghiệp và mối quan hệ:

• kiệt sức tinh thần, cảm giác “burnout” lặp lại

• mất năng lượng để duy trì công việc thường ngày

• hiệu suất làm việc giảm rõ rệt

• mất niềm vui trong những sở thích cũ

• tự nghi ngờ bản thân và loay hoay với cảm giác “mình không đủ tốt”

• dễ cáu giận hoặc cảm thấy trống rỗng

• khó duy trì các mối quan hệ thân thiết

• trong trường hợp nặng, có suy nghĩ tiêu cực về bản thân hoặc tương lai

Nhiều người trưởng thành ADHD báo cáo rằng họ cảm thấy “cuộc sống luôn tuột khỏi tay”, dẫn đến sự mệt mỏi tinh thần kéo dài – dấu hiệu đặc trưng của trầm cảm.

Khi nào nên nghi ngờ ADHD có kèm trầm cảm?

Hãy lưu ý những điều sau:

• triệu chứng ADHD trở nên nặng hơn, đặc biệt sau stress

• cảm xúc tiêu cực kéo dài trên 2 tuần

• trẻ hoặc người lớn mất hứng thú, thu mình hoặc né tránh xã hội

• giảm động lực nghiêm trọng, khó làm việc dù vẫn muốn cố gắng

• nhiều lời tự trách, tự phê bình bản thân

• thay đổi mạnh về giấc ngủ, ăn uống

• có dấu hiệu tuyệt vọng hoặc lo âu mạnh

Nếu các dấu hiệu này xuất hiện, việc đánh giá sớm là rất quan trọng để ngăn vòng xoáy trầm cảm – ADHD tiếp tục kéo dài.

Vì sao ADHD lại dẫn đến trầm cảm?

Trầm cảm không phải là hệ quả tất yếu của ADHD, nhưng ADHD tạo ra nhiều yếu tố nguy cơ khiến người bệnh dễ rơi vào trạng thái buồn bã, mất động lực và tự trách bản thân. Khi những khó khăn kéo dài mà không được nhận diện đúng hoặc hỗ trợ kịp thời, người ADHD dễ phát triển trầm cảm. Dưới đây là những nguyên nhân phổ biến và được chứng minh trong thực hành lâm sàng.

Vòng xoáy thất bại – tự trách – trầm cảm

Người ADHD thường gặp khó khăn trong quản lý thời gian, tổ chức công việc, ghi nhớ và hoàn thành nhiệm vụ. Khi trải nghiệm thất bại lặp đi lặp lại, họ dễ hình thành suy nghĩ:

• “Mình kém thật”

• “Tại sao mình không làm được như người khác?”

• “Mình không đủ tốt”

Dần dần, những suy nghĩ này tích tụ và trở thành gánh nặng cảm xúc, góp phần tạo ra trầm cảm. Đây là lý do nhiều người trưởng thành ADHD chỉ được chẩn đoán khi họ tìm hỗ trợ vì trầm cảm kéo dài.

Áp lực xã hội và hiểu lầm từ môi trường xung quanh

ADHD thường bị hiểu lầm là thiếu ý thức, thiếu nỗ lực hoặc lười biếng. Những đánh giá sai này có thể khiến người ADHD:

• cảm thấy xấu hổ khi không đáp ứng kỳ vọng

• nỗ lực quá mức để bù lại nhưng nhanh chóng kiệt sức

• tránh giao tiếp hoặc giấu giếm khó khăn

• phát triển lòng tự trọng thấp

Bị phán xét trong thời gian dài có thể khiến người bệnh rơi vào trầm cảm, đặc biệt khi không có ai hiểu hoặc ủng hộ.

Căng thẳng liên tục do điều hành kém

Executive function là nhóm kỹ năng giúp con người lập kế hoạch, duy trì sự chú ý, chuyển đổi nhiệm vụ và kiểm soát cảm xúc. Ở người ADHD, nhóm kỹ năng này hoạt động kém hiệu quả. Khi đối mặt với lịch học dày, deadline hoặc trách nhiệm gia đình, người ADHD dễ rơi vào trạng thái:

• quá tải

• trì hoãn kéo dài

• lo âu

• căng thẳng mạn tính

Stress tích lũy này tác động mạnh đến hệ thần kinh và là yếu tố làm tăng nguy cơ trầm cảm.

Khó khăn trong quan hệ xã hội

ADHD ảnh hưởng đến cách một người xử lý tín hiệu xã hội, dẫn đến những vấn đề như:

• hiểu sai ý người khác

• phản ứng quá mạnh hoặc quá ít

• làm gián đoạn cuộc trò chuyện

• khó duy trì tình bạn lâu dài

Những trải nghiệm lặp đi lặp lại này khiến người ADHD cảm thấy bị cô lập hoặc khác biệt, tạo tiền đề cho sự buồn bã kéo dài và trầm cảm.

Sự mệt mỏi tinh thần kéo dài

Não bộ ADHD thường hoạt động ở mức cao để bù đắp cho sự xao nhãng và tổ chức kém. Khi phải liên tục “gồng mình” để hoàn thành công việc, người bệnh dễ rơi vào:

• cạn kiệt năng lượng

• cảm giác mệt mỏi triền miên

• mất động lực

• giảm khả năng phục hồi cảm xúc

Đây là nền tảng sinh học dẫn đến trầm cảm mạn tính.

Cách chẩn đoán ADHD đi kèm trầm cảm

Chẩn đoán ADHD đi kèm trầm cảm là một quá trình đòi hỏi chuyên môn cao vì triệu chứng của hai rối loạn này có nhiều điểm chồng lấn. Chẩn đoán đúng không chỉ giúp tìm ra hướng điều trị chính xác mà còn ngăn việc điều trị sai hoặc bỏ sót rối loạn quan trọng. Dưới đây là cách chuyên gia thường thực hiện đánh giá lâm sàng.

Đánh giá toàn diện từ chuyên gia

Để xác định ADHD và trầm cảm có đồng mắc hay không, chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ tâm thần sẽ tiến hành một quy trình đánh giá nhiều bước:

1. Phỏng vấn lâm sàng chi tiết

Phỏng vấn là bước nền tảng, giúp hiểu bối cảnh cá nhân và lịch sử phát triển của người bệnh. Chuyên gia sẽ:

• hỏi về các khó khăn trong học tập, công việc và cảm xúc

• đánh giá thói quen ngủ, mức năng lượng và khả năng điều hành

• ghi nhận sự xuất hiện của các suy nghĩ tiêu cực hoặc dấu hiệu buồn bã kéo dài

Phỏng vấn có thể diễn ra với cả người bệnh và phụ huynh (nếu là trẻ em hoặc thanh thiếu niên).

2. Quan sát hành vi ở nhiều ngữ cảnh

Triệu chứng ADHD cần xuất hiện trong nhiều môi trường khác nhau như nhà, trường học hoặc nơi làm việc. Trong khi đó, triệu chứng trầm cảm thường ảnh hưởng rộng tới hầu hết lĩnh vực cuộc sống.

Quan sát giúp phân biệt đâu là hành vi đặc trưng của ADHD và đâu là dấu hiệu trầm cảm.

3. Sử dụng thang đo chuẩn hóa

Chuyên gia thường kết hợp nhiều công cụ đánh giá để đảm bảo độ chính xác:

• Thang đo ADHD: Vanderbilt, Conners, ASRS (ở người lớn)

• Thang đo trầm cảm: PHQ 9, Beck Depression Inventory

• Thang đo cảm xúc – hành vi: SDQ hoặc CBCL

Các thang đo này giúp lượng hóa triệu chứng, đánh giá mức độ ảnh hưởng và theo dõi tiến triển.

Đánh giá phân biệt với các rối loạn khác

Một số tình trạng có thể gây triệu chứng tương tự ADHD hoặc trầm cảm:

• rối loạn lo âu

• rối loạn giấc ngủ

• stress kéo dài

• tác dụng phụ của thuốc

• rối loạn điều hòa cảm xúc

Việc đánh giá phân biệt giúp tránh bỏ sót hoặc chẩn đoán nhầm, đặc biệt khi người bệnh đang trải qua stress hoặc thay đổi lớn trong cuộc sống.

Tầm quan trọng của đánh giá phân biệt ADHD và trầm cảm

Không phải tất cả sự mệt mỏi, trì hoãn hoặc khó tập trung đều là trầm cảm. Cũng không phải sự buồn bã kéo dài luôn là ADHD. Vì vậy, đánh giá phân biệt có vai trò quan trọng:

• tìm đúng nguyên nhân gốc

• tránh điều trị sai hướng (ví dụ: dùng thuốc trầm cảm khi ADHD mới là nguyên nhân chính)

• xác định mức độ ảnh hưởng của từng rối loạn

• xây dựng phác đồ trị liệu cá nhân hóa

Khi ADHD và trầm cảm xảy ra cùng lúc, cần xem rối loạn nào gây ảnh hưởng mạnh hơn để ưu tiên trị liệu phù hợp.

Hỗ trợ người ADHD có trầm cảm: Một số phương pháp phổ biến

ADHD và trầm cảm đồng mắc không thể điều trị theo một hướng duy nhất. Người bệnh thường cần sự kết hợp giữa trị liệu tâm lý, điều chỉnh lối sống và trong một số trường hợp là thuốc hỗ trợ. Mục tiêu là giảm triệu chứng, cải thiện chức năng và nâng cao chất lượng cuộc sống lâu dài.

Trị liệu nhận thức hành vi (CBT)

CBT là một trong những phương pháp hiệu quả nhất cho trầm cảm và phù hợp với người ADHD. Liệu pháp này giúp:

• nhận diện và thay đổi các suy nghĩ tiêu cực tự động

• giảm cảm giác tự trách hoặc vô giá trị

• cải thiện kỹ năng đối phó với stress

• xây dựng thói quen và hành vi tích cực

• tăng khả năng phục hồi cảm xúc

Ở người ADHD, CBT còn giúp điều chỉnh nhận thức sai lệch về bản thân, điều mà họ thường tích lũy do những trải nghiệm thất bại trước đó.

Trị liệu hành vi cho ADHD

Trị liệu hành vi giúp giảm bớt sự quá tải do executive function yếu, đồng thời tạo nền tảng để giảm trầm cảm. Phương pháp tập trung vào:

• tổ chức thời gian và xây dựng routine rõ ràng

• sử dụng hệ thống nhắc nhở, checklist

• chia nhỏ nhiệm vụ để giảm cảm giác choáng ngợp

• cải thiện kỹ năng lập kế hoạch

• thiết lập mục tiêu thực tế và theo dõi tiến trình

Khi người ADHD thấy mình kiểm soát được cuộc sống hơn, mức độ trầm cảm thường giảm.

Kỹ năng điều hòa cảm xúc

Nhiều người ADHD gặp khó khăn trong việc điều chỉnh cảm xúc mạnh hoặc phản ứng nhanh với tác nhân từ bên ngoài. Vì vậy, điều hòa cảm xúc đóng vai trò quan trọng:

• kỹ thuật mindfulness

• bài tập thở giảm stress

• nhận diện tín hiệu quá tải

• thực hành tạm dừng trước khi phản ứng

• xây dựng kỹ năng đánh giá tình huống khách quan hơn

Các kỹ năng này giúp giảm bớt bốc đồng cảm xúc, hạn chế rơi vào các vòng suy nghĩ tiêu cực.

Thuốc điều trị ADHD và trầm cảm

Trong nhiều trường hợp, thuốc có thể cần thiết khi triệu chứng nặng hoặc ảnh hưởng mạnh đến hoạt động hàng ngày.

Thuốc ADHD

Có thể giúp:

• cải thiện tập trung

• giảm xao nhãng

• tăng động lực

• ổn định executive function

Điều này giúp giảm các nguồn gây căng thẳng, từ đó hỗ trợ giảm nguy cơ trầm cảm.

Thuốc trầm cảm (SSRI hoặc SNRI)

Được chỉ định khi có:

• buồn bã kéo dài

• mất cảm giác hứng thú

• ý nghĩ tiêu cực lặp lại

• giảm năng lượng nghiêm trọng

Việc dùng thuốc cần được theo dõi sát sao bởi bác sĩ tâm thần, đặc biệt khi hai rối loạn xuất hiện cùng lúc.

Chiến lược hỗ trợ tại nhà

Hỗ trợ từ gia đình đóng vai trò quan trọng trong sự phục hồi của người ADHD có trầm cảm.

• tạo routine ổn định: giờ ngủ, giờ làm việc, thời gian thư giãn

• giảm kỳ vọng “hoàn hảo”

• chia nhỏ nhiệm vụ để tránh choáng ngợp

• khuyến khích vận động đều đặn

• đảm bảo không gian sống bớt xao nhãng

Sự đồng cảm và lắng nghe có thể giúp người bệnh cảm thấy được hiểu, giảm bớt cảm giác cô lập.

Lối sống giúp giảm nguy cơ trầm cảm ở người ADHD

Bên cạnh trị liệu và hỗ trợ chuyên môn, những điều chỉnh trong lối sống đóng vai trò quan trọng trong việc cải thiện tâm trạng và giảm nguy cơ trầm cảm. Người ADHD đặc biệt hưởng lợi từ môi trường sống có cấu trúc phù hợp và các thói quen giữ não bộ ổn định. Dưới đây là những yếu tố quan trọng phụ huynh và người trưởng thành ADHD nên chú ý.

Giấc ngủ là nền tảng quan trọng cho cảm xúc ổn định

Người ADHD rất dễ gặp vấn đề về giấc ngủ như khó ngủ, ngủ muộn hoặc ngủ không sâu. Thiếu ngủ kéo dài làm trầm trọng hơn các triệu chứng ADHD và tăng nguy cơ trầm cảm.

Một số điều hữu ích:

• duy trì giờ ngủ – giờ thức cố định

• hạn chế ánh sáng xanh trước khi ngủ từ 45 đến 60 phút

• tạo routine buổi tối nhẹ nhàng như đọc sách hoặc tắm ấm

• tránh caffeine và đồ uống kích thích vào buổi chiều tối

Giấc ngủ ổn định giúp cải thiện sự tập trung, tâm trạng và sức mạnh tinh thần.

Vận động thể chất đều đặn

Tập thể dục giúp não bộ sản sinh dopamine và serotonin – hai chất đóng vai trò quan trọng trong điều hòa cảm xúc và động lực.

Người ADHD có thể hưởng lợi từ:

• đi bộ nhanh

• chạy bộ

• đạp xe

• tập yoga hoặc pilates

• các môn thể thao theo nhóm giúp tăng kết nối xã hội

Ở trẻ em, hoạt động ngoài trời thường giúp giảm năng lượng dư thừa và cải thiện sự chú ý.

Dinh dưỡng hỗ trợ sức khỏe não bộ

Chế độ ăn khoa học giúp duy trì năng lượng ổn định và hỗ trợ chức năng nhận thức.

Gợi ý dinh dưỡng:

• thực phẩm giàu omega 3 (cá hồi, hạt lanh, óc chó)

• nhóm vitamin B hỗ trợ hệ thần kinh

• hạn chế đường tinh luyện gây năng lượng thất thường

• bổ sung trái cây và rau củ giàu chất chống oxy hóa

• đủ nước trong ngày để giảm mệt mỏi

Không có thực phẩm “chữa” ADHD hoặc trầm cảm, nhưng ăn uống cân bằng giúp cải thiện sức khỏe tinh thần tổng thể.

Kết nối xã hội lành mạnh

Cảm giác cô lập là yếu tố làm trầm trọng cả ADHD và trầm cảm. Việc duy trì kết nối với những người an toàn về mặt cảm xúc rất quan trọng.

Một số gợi ý:

• tham gia nhóm hỗ trợ (online hoặc trực tiếp)

• kết nối với bạn bè hoặc người thân mà mình tin tưởng

• khuyến khích trẻ tham gia hoạt động nhóm nhỏ

• tạo thói quen trò chuyện ngắn hằng ngày với con

Cảm giác được thấu hiểu giúp giảm nặng nề cảm xúc và xây dựng khả năng phục hồi tốt hơn.

Tạo môi trường sống hỗ trợ ADHD

Người ADHD hoạt động tốt hơn khi môi trường học tập hoặc làm việc được tối ưu hóa.

• giảm yếu tố gây xao nhãng

• sử dụng đồng hồ hẹn giờ hoặc kỹ thuật Pomodoro

• tổ chức góc làm việc ngăn nắp và nhất quán

• chia công việc lớn thành các bước nhỏ

Những điều chỉnh nhỏ này giúp hạn chế quá tải, từ đó giảm yếu tố gây trầm cảm.

Can thiệp phù hợp cho ADHD đi kèm trầm cảm tại Trị liệu tâm lý Hồng Thu

Tại Văn phòng Tư vấn và Trị liệu Tâm lý Hồng Thu, chúng tôi xây dựng lộ trình hỗ trợ toàn diện dành cho trẻ em, thanh thiếu niên và người trưởng thành đang gặp khó khăn liên quan đến ADHD và trầm cảm. Phòng khám kết hợp mô hình trị liệu tích hợp, chú trọng đánh giá chính xác, theo dõi sát sao và cá nhân hóa phương pháp can thiệp để phù hợp với từng nhóm tuổi và mức độ triệu chứng.

1. Đánh giá chuyên sâu và phân biệt rối loạn

Đối với ADHD đi kèm trầm cảm, đánh giá ban đầu đóng vai trò quyết định. Tại phòng khám, quá trình này thường bao gồm:

• phỏng vấn lâm sàng với chính người bệnh hoặc phụ huynh

• sử dụng thang đo tiêu chuẩn quốc tế (như ASRS, Conners, PHQ 9, SDQ)

• quan sát hành vi và phân tích bối cảnh học tập – công việc – gia đình

• đánh giá phân biệt để xác định rối loạn nào đang gây ảnh hưởng chính

Cách tiếp cận hệ thống này giúp tránh bỏ sót triệu chứng và xây dựng kế hoạch can thiệp chính xác ngay từ đầu.

2. Trị liệu cá nhân một một cho ADHD và trầm cảm

Người bệnh sẽ được kết nối với chuyên gia phù hợp nhất dựa trên nhóm tuổi và mức độ khó khăn. Các phiên trị liệu thường bao gồm:

• trị liệu nhận thức hành vi (CBT) để xử lý suy nghĩ tiêu cực và stabilizing cảm xúc

• trị liệu hành vi cho ADHD tập trung vào kỹ năng tổ chức, quản lý thời gian, giảm quá tải

• hướng dẫn điều hòa cảm xúc dành cho người thường gặp căng thẳng, dễ tổn thương

• can thiệp dựa trên điểm mạnh, giúp người bệnh phục hồi động lực và nhận diện năng lực thật

Mỗi buổi trị liệu được thiết kế linh hoạt theo mục tiêu cá nhân, không áp dụng một khuôn mẫu cố định.

3. Hỗ trợ dành cho phụ huynh và gia đình

Với trẻ em và thanh thiếu niên ADHD có trầm cảm, gia đình là yếu tố quan trọng trong quá trình cải thiện. Phòng khám cung cấp:

• tham vấn phụ huynh để hiểu rõ cơ chế của ADHD và trầm cảm

• hướng dẫn cách phản hồi hành vi mà không tạo thêm áp lực

• kỹ năng đồng hành cảm xúc, giúp trẻ cảm thấy được thấu hiểu hơn

• xây dựng môi trường học tập – sinh hoạt phù hợp với trẻ ADHD

Điều này giúp phụ huynh tránh hiểu lầm trẻ là “cố tình chống đối” và giảm xung đột trong gia đình.

Đặt lịch tham vấn

4. Lộ trình theo dõi tiến triển rõ ràng

Sau mỗi giai đoạn trị liệu, chuyên gia sẽ:

• đánh giá lại mức độ tập trung, tâm trạng và khả năng điều hành

• điều chỉnh mục tiêu trị liệu khi cần

• phối hợp với phụ huynh, trường học hoặc bác sĩ tâm thần (nếu liên quan đến thuốc)

Việc theo dõi này giúp người bệnh duy trì tiến bộ và hạn chế nguy cơ tái phát.

5. Trị liệu trực tiếp và trực tuyến linh hoạt

Trị liệu tâm lý Hồng Thu cung cấp dịch vụ trực tiếp tại Hà Nội và trị liệu online cho những người bận rộn hoặc sinh sống xa. Các phiên online vẫn giữ đầy đủ chất lượng chuyên môn, phù hợp với người trưởng thành ADHD hoặc phụ huynh không thể di chuyển.

Kết luận

ADHD và trầm cảm là hai tình trạng có mối liên hệ chặt chẽ và thường tác động qua lại theo cách khiến người bệnh dễ kiệt sức cả về tinh thần lẫn cảm xúc. Việc nhận biết sớm các dấu hiệu và hiểu đúng bản chất của từng rối loạn giúp phụ huynh và người trưởng thành tránh nhầm lẫn, đồng thời tìm được hướng hỗ trợ phù hợp hơn. Can thiệp đúng thời điểm có thể cải thiện đáng kể khả năng tập trung, nâng đỡ lòng tự trọng và giúp người bệnh xây dựng cuộc sống ổn định, bớt áp lực hơn.

Nếu bạn hoặc con đang gặp khó khăn liên quan đến ADHD và trầm cảm, việc trao đổi với chuyên gia tâm lý là bước quan trọng để hiểu rõ tình trạng hiện tại và tìm ra phương pháp phù hợp. Bạn có thể xem thêm tại trang Dịch vụ hoặc đặt lịch trị liệu để được đồng hành trong quá trình phục hồi cảm xúc và phát triển sức khỏe tinh thần bền vững.

Câu hỏi thường gặp

ADHD có làm tăng nguy cơ trầm cảm không?

Có. Người ADHD dễ gặp trầm cảm hơn vì phải đối mặt với nhiều yếu tố gây mệt mỏi tinh thần như thất bại lặp lại, khó điều hòa cảm xúc và áp lực từ kỳ vọng xã hội. Nếu không được nhận diện sớm, các trải nghiệm này có thể tích tụ và dẫn đến trầm cảm.

Làm sao phân biệt triệu chứng ADHD và trầm cảm?

ADHD làm người bệnh khó tập trung, hay quên và khó tổ chức công việc. Trầm cảm lại gây buồn bã kéo dài, mất hứng thú và giảm năng lượng. Khi hai rối loạn xuất hiện cùng lúc, triệu chứng có thể chồng lấn, vì vậy đánh giá chuyên sâu từ chuyên gia là rất cần thiết.

Trẻ em ADHD có thể bị trầm cảm không?

Có. Trẻ ADHD, đặc biệt là trẻ dạng không chú ý, dễ thu mình, tự ti và mệt mỏi vì phải cố gắng nhiều hơn bạn bè. Khi những cảm xúc này kéo dài, trẻ có nguy cơ phát triển trầm cảm. Phụ huynh nên quan sát các dấu hiệu như thu mình, buồn bã hoặc mất hứng thú với hoạt động yêu thích.

Điều trị trầm cảm ở người ADHD có cần dùng thuốc không?

Không phải trường hợp nào cũng cần thuốc. Thuốc trầm cảm hoặc thuốc ADHD có thể được chỉ định khi triệu chứng ảnh hưởng mạnh đến sinh hoạt và học tập. Việc sử dụng thuốc cần được quyết định và theo dõi bởi bác sĩ tâm thần dựa trên đánh giá toàn diện.

Khi nào nên tìm chuyên gia để đánh giá ADHD và trầm cảm?

Người bệnh nên được đánh giá khi có dấu hiệu kéo dài từ 2 tuần trở lên như mất hứng thú, buồn bã, giảm tập trung, trì hoãn nghiêm trọng, tự trách nhiều hoặc khó duy trì hoạt động hàng ngày. Đánh giá sớm giúp xây dựng lộ trình trị liệu phù hợp và ngăn triệu chứng trở nên nặng hơn.