Theo dõi và điều chỉnh thuốc ADHD: Khi nào cần thay đổi phác đồ?
Đã cập nhật: 14 thg 9
Thuốc có thể là một phần quan trọng trong điều trị ADHD đối với những người được bác sĩ chỉ định. Tuy nhiên, đáp ứng với thuốc có thể khác nhau giữa từng người và có thể thay đổi theo thời gian. Vì vậy, việc sử dụng thuốc ADHD không kết thúc ở thời điểm bắt đầu một loại thuốc hoặc một liều cụ thể. Trong quá trình điều trị, cần theo dõi mức cải thiện triệu chứng, khả năng học tập hoặc làm việc, giấc ngủ, ăn uống, cảm xúc và những tác dụng không mong muốn có thể xuất hiện.
Nếu hiệu quả giảm, tác dụng phụ xuất hiện hoặc nhu cầu sinh hoạt thay đổi đáng kể, người đang dùng thuốc nên trao đổi lại với bác sĩ có thẩm quyền kê đơn để đánh giá xem phác đồ hiện tại còn phù hợp hay không. Không nên tự tăng, giảm, đổi thời điểm dùng hoặc ngừng thuốc ADHD mà chưa trao đổi với bác sĩ điều trị.
Vì sao thuốc ADHD cần được theo dõi trong quá trình điều trị?
Mục tiêu của điều trị bằng thuốc ADHD là cải thiện các triệu chứng và chức năng hằng ngày với mức tác dụng không mong muốn có thể chấp nhận được. Đáp ứng với thuốc không giống nhau ở mọi người và có thể thay đổi theo tuổi, tình trạng sức khỏe, lịch sinh hoạt hoặc các thuốc khác đang sử dụng.
Ở trẻ em và thanh thiếu niên, việc theo dõi còn cần đặt trong bối cảnh tăng trưởng và phát triển. Ở người lớn, thay đổi về công việc, giấc ngủ, sức khỏe thể chất hoặc các vấn đề sức khỏe tâm thần đi kèm cũng có thể ảnh hưởng đến việc đánh giá hiệu quả điều trị.
Vì vậy, thuốc ADHD cần được bác sĩ kê đơn theo dõi định kỳ thay vì mặc định rằng một phác đồ đã từng phù hợp sẽ luôn phù hợp về sau. Việc cần thay đổi thuốc, liều, dạng bào chế hoặc thời điểm sử dụng chỉ nên được quyết định sau khi trao đổi với bác sĩ có thẩm quyền kê đơn.
Theo dõi thuốc ADHD nghĩa là theo dõi những gì?
Theo dõi thuốc ADHD không chỉ là hỏi người bệnh có “tập trung hơn” hay không. Cần xem xét đồng thời lợi ích của thuốc, tác dụng không mong muốn và mức độ cải thiện chức năng trong cuộc sống.
Một số yếu tố thường cần được trao đổi trong quá trình theo dõi gồm:
mức cải thiện về chú ý, tăng động – xung động và khả năng hoàn thành công việc hoặc học tập;
thời điểm trong ngày triệu chứng được cải thiện hoặc quay trở lại;
thay đổi về giấc ngủ và cảm giác mệt mỏi;
thay đổi về cảm giác thèm ăn hoặc cân nặng;
cảm giác hồi hộp, đánh trống ngực hoặc các thay đổi thể chất khác;
thay đổi về cảm xúc, mức độ lo âu, cáu gắt hoặc cảm giác không giống trạng thái bình thường của bản thân;
những khó khăn vẫn còn tồn tại dù triệu chứng ADHD đã cải thiện.
Ở trẻ em, bác sĩ có thể cần theo dõi thêm chiều cao và cân nặng trong quá trình điều trị. Tùy loại thuốc và tình trạng sức khỏe, các chỉ số khác như mạch và huyết áp cũng có thể cần được kiểm tra.
Nếu xuất hiện tác dụng không mong muốn đáng kể hoặc triệu chứng thay đổi rõ rệt, nên trao đổi với bác sĩ kê đơn thay vì tự điều chỉnh thuốc.
Khi nào nên trao đổi với bác sĩ để đánh giá lại thuốc ADHD?
Việc cần đánh giá lại thuốc không đồng nghĩa rằng người bệnh phải tự thay đổi thuốc. Đây là những tình huống nên được trao đổi với bác sĩ kê đơn:
triệu chứng ADHD vẫn ảnh hưởng đáng kể đến học tập, công việc hoặc sinh hoạt dù đang dùng thuốc theo chỉ định;
hiệu quả của thuốc dường như thay đổi so với trước;
xuất hiện mất ngủ, giảm cảm giác thèm ăn, thay đổi cân nặng, hồi hộp hoặc tác dụng không mong muốn khác;
người dùng cảm thấy thay đổi rõ rệt về cảm xúc hoặc chất lượng sống;
lịch học, công việc hoặc sinh hoạt có thay đổi đáng kể và cần xem lại mục tiêu điều trị;
xuất hiện một vấn đề sức khỏe mới hoặc bắt đầu sử dụng thêm thuốc khác;
lo âu, trầm cảm, rối loạn giấc ngủ hoặc những khó khăn tâm lý khác xuất hiện hoặc trở nên rõ hơn.
Những dấu hiệu này không cho biết cần tăng liều, giảm liều hay đổi thuốc. Chúng cho thấy đã đến lúc bác sĩ cần đánh giá lại lợi ích, tác dụng không mong muốn và bối cảnh điều trị hiện tại.
Bác sĩ cân nhắc những gì khi đánh giá lại phác đồ thuốc ADHD?
Khi thuốc chưa mang lại lợi ích mong muốn hoặc xuất hiện tác dụng không mong muốn, bác sĩ sẽ xem xét nhiều yếu tố trước khi quyết định có cần thay đổi phác đồ hay không.
Quá trình này có thể bao gồm việc đánh giá:
mức độ cải thiện triệu chứng ADHD;
thời điểm hiệu quả của thuốc xuất hiện và giảm dần trong ngày;
các tác dụng không mong muốn;
giấc ngủ, ăn uống và sức khỏe thể chất;
các thuốc hoặc chất khác người bệnh đang sử dụng;
lo âu, trầm cảm hoặc tình trạng sức khỏe tâm thần đi kèm;
thay đổi trong học tập, công việc và sinh hoạt;
mức độ tuân thủ thuốc theo hướng dẫn hiện tại.
Sau đánh giá, bác sĩ có thể quyết định giữ nguyên phác đồ hoặc cân nhắc những thay đổi phù hợp. Việc thay đổi liều, thời điểm dùng, dạng thuốc hoặc loại thuốc thuộc phạm vi của bác sĩ có thẩm quyền kê đơn. Người đang sử dụng thuốc ADHD không nên tự thử thay đổi những yếu tố này để xem liệu triệu chứng có cải thiện hay không.
Vai trò của trị liệu tâm lý trong theo dõi thuốc ADHD
Trị liệu tâm lý có thể bổ sung cho điều trị bằng thuốc bằng cách hỗ trợ những khó khăn mà thuốc không trực tiếp giải quyết, chẳng hạn kỹ năng tổ chức, quản lý thời gian, ứng phó với stress, điều chỉnh cảm xúc hoặc những kỳ vọng không thực tế về hiệu suất.
Quá trình trị liệu cũng có thể giúp người ADHD quan sát rõ hơn những thay đổi trong chú ý, cảm xúc, thói quen và sinh hoạt hằng ngày. Những thông tin này có thể hữu ích khi người bệnh trao đổi với bác sĩ về hiệu quả và trải nghiệm khi sử dụng thuốc.
Tuy nhiên, nhà trị liệu tâm lý không nên tự quyết định tăng, giảm, ngừng hoặc thay đổi thuốc nếu không có thẩm quyền kê đơn. Các quyết định liên quan đến thuốc cần được thực hiện bởi bác sĩ hoặc chuyên gia có thẩm quyền kê đơn.
Việc theo dõi thuốc thường chỉ là một phần của kế hoạch điều trị ADHD. Bạn có thể tìm hiểu thêm về phương pháp can thiệp đa mô thức trong điều trị ADHD để hiểu cách thuốc, trị liệu, giáo dục và hỗ trợ gia đình có thể được phối hợp tùy từng trường hợp.
Theo dõi và điều chỉnh thuốc ADHD ở trẻ em và người lớn
Ở trẻ em và thanh thiếu niên, việc theo dõi thuốc cần xem xét cả triệu chứng ADHD, khả năng học tập, hành vi, giấc ngủ, ăn uống và quá trình tăng trưởng. Vì trẻ có thể chưa mô tả chính xác những thay đổi mình trải nghiệm, thông tin từ phụ huynh và giáo viên có thể giúp bác sĩ hiểu rõ hơn hiệu quả điều trị trong các bối cảnh khác nhau.
Ở người lớn, việc theo dõi cần xem xét mức độ cải thiện trong công việc và sinh hoạt nhưng không nên chỉ đánh giá dựa trên năng suất. Giấc ngủ, cảm xúc, sức khỏe thể chất, các mối quan hệ và khả năng duy trì sinh hoạt cân bằng cũng là những yếu tố quan trọng.
Ở cả trẻ em và người lớn, mục tiêu là đạt được lợi ích có ý nghĩa trong đời sống với mức tác dụng không mong muốn có thể chấp nhận được. Nếu cần thay đổi thuốc hoặc liều, quyết định này nên được thực hiện cùng bác sĩ kê đơn.
Khi nào cần đánh giá lại toàn bộ phác đồ ADHD?
Đánh giá lại toàn bộ kế hoạch điều trị có thể cần thiết khi triệu chứng vẫn gây ảnh hưởng đáng kể dù người bệnh đã sử dụng thuốc theo hướng dẫn, khi tác dụng không mong muốn gây khó khăn, hoặc khi xuất hiện những vấn đề mới về sức khỏe thể chất hoặc tâm thần.
Quá trình đánh giá lại không chỉ tập trung vào thuốc. Bác sĩ hoặc nhóm chuyên môn có thể cần xem xét lại:
chẩn đoán ADHD và mức độ ảnh hưởng hiện tại;
các tình trạng đi kèm như lo âu, trầm cảm hoặc rối loạn giấc ngủ;
các thuốc và chất khác đang sử dụng;
giấc ngủ, lịch sinh hoạt và những thay đổi lớn trong cuộc sống;
các biện pháp hỗ trợ tâm lý, hành vi hoặc kỹ năng đang được áp dụng.
Mục tiêu không phải luôn là “đổi thuốc”, mà là xác định liệu kế hoạch điều trị hiện tại còn phù hợp và cần điều chỉnh ở thành phần nào.
Giải pháp tại Trị liệu tâm lý Hồng Thu
Với người đang điều trị ADHD bằng thuốc, việc theo dõi không chỉ xoay quanh khả năng tập trung mà còn cần xem xét giấc ngủ, cảm xúc, stress, khả năng tổ chức cuộc sống và mức độ ảnh hưởng của triệu chứng trong sinh hoạt hằng ngày.
Tại Trị liệu Tâm lý Hồng Thu, quá trình hỗ trợ có thể giúp người ADHD nhận diện những khó khăn đang tồn tại, xây dựng kỹ năng quản lý công việc và cảm xúc, đồng thời chuẩn bị thông tin rõ ràng hơn để trao đổi với bác sĩ điều trị.
Nếu bạn muốn tìm hiểu thêm về quá trình đánh giá, trị liệu và các hình thức hỗ trợ tại phòng khám, có thể xem thêm dịch vụ trị liệu ADHD cho trẻ em và người lớn.
Khi cần đánh giá hoặc thay đổi thuốc ADHD, việc kê đơn, tăng giảm liều, đổi loại thuốc hoặc ngừng thuốc cần do bác sĩ có thẩm quyền kê đơn thực hiện.
Nếu bạn đang dùng thuốc ADHD nhưng vẫn gặp khó khăn về triệu chứng, giấc ngủ, cảm xúc hoặc tác dụng không mong muốn, bạn có thể đặt lịch để được đánh giá và trao đổi về hướng hỗ trợ phù hợp. Các quyết định liên quan đến kê đơn hoặc thay đổi thuốc cần được thực hiện bởi bác sĩ có thẩm quyền.
Kết luận
Theo dõi thuốc là một phần quan trọng của điều trị ADHD. Hiệu quả cần được đánh giá cùng với tác dụng không mong muốn, giấc ngủ, sức khỏe thể chất, cảm xúc và khả năng hoạt động trong đời sống hằng ngày.
Nếu thuốc không còn mang lại lợi ích như mong đợi hoặc xuất hiện những thay đổi đáng chú ý, bước phù hợp không phải là tự thử một liều, thời điểm hoặc loại thuốc khác mà là trao đổi lại với bác sĩ kê đơn.
Một kế hoạch điều trị phù hợp có thể bao gồm thuốc, hỗ trợ tâm lý – hành vi và các điều chỉnh trong môi trường sống tùy theo nhu cầu của từng người.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu nên đánh giá lại thuốc ADHD?
Có thể dùng thuốc ADHD lâu dài không?
Trị liệu tâm lý có thay thế thuốc ADHD không?
Không thể đưa ra một quy tắc chung rằng trị liệu tâm lý luôn thay thế được thuốc hoặc mọi người đều cần kết hợp cả hai. Hướng điều trị phụ thuộc vào độ tuổi, mức độ ảnh hưởng, nhu cầu của từng người và đánh giá chuyên môn. Với người đang dùng thuốc, không nên tự ngừng thuốc để chuyển sang trị liệu tâm lý mà chưa trao đổi với bác sĩ kê đơn.
Có nên tự điều chỉnh liều thuốc ADHD không?
Không. Không nên tự tăng, giảm liều, đổi thời điểm sử dụng hoặc ngừng thuốc ADHD mà chưa trao đổi với bác sĩ có thẩm quyền kê đơn. Nếu hiệu quả thay đổi hoặc xuất hiện tác dụng không mong muốn, hãy cung cấp thông tin đó cho bác sĩ để được đánh giá.
Tài liệu tham khảo
National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Attention deficit hyperactivity disorder: diagnosis and management (NG87).
Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Treatment of ADHD.
National Institute of Mental Health (NIMH). Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder: What You Need to Know.
