Stress tích cực – Khi một chút áp lực lại giúp bạn phát triển
- tranthusktt68
- Dec 19, 2025
- 10 min read
Trong nhiều năm, stress thường được nhắc đến như một “kẻ thù” của sức khỏe tinh thần. Người ta nói nhiều về stress gây mất ngủ, stress dẫn đến lo âu, stress làm kiệt sức và trầm cảm. Điều đó không sai. Nhưng nếu chỉ nhìn stress dưới góc độ tiêu cực, chúng ta đang bỏ qua một nửa sự thật rất quan trọng.
Không phải mọi stress đều có hại. Trên thực tế, có một dạng stress giúp con người tập trung hơn, học nhanh hơn, vượt qua giới hạn của bản thân và phát triển mạnh mẽ hơn. Dạng stress này được gọi là stress tích cực, hay eustress.
Vấn đề không nằm ở việc có stress hay không, mà nằm ở loại stress bạn đang trải qua, mức độ stress, và khả năng điều hòa của hệ thần kinh. Bài viết này sẽ giúp bạn hiểu rõ stress tích cực là gì, nó khác gì với stress tiêu cực, khi nào áp lực trở thành động lực, và khi nào nó âm thầm phá hủy bạn nếu không được kiểm soát đúng cách.
Stress là gì dưới góc nhìn khoa học?
Stress là phản ứng sinh học tự nhiên của cơ thể khi phải đối diện với một yêu cầu, thách thức hoặc sự thay đổi đòi hỏi phải thích nghi. Khi não bộ nhận diện một tình huống cần huy động thêm năng lượng hoặc sự tập trung, hệ thống điều phối stress của cơ thể lập tức được kích hoạt để chuẩn bị cho hành động.
Trung tâm của phản ứng này là trục HPA, bao gồm vùng dưới đồi, tuyến yên và tuyến thượng thận. Khi trục HPA hoạt động, cơ thể giải phóng các hormone như cortisol và adrenaline. Những hormone này làm tim đập nhanh hơn, tăng huyết áp nhẹ, huy động năng lượng dự trữ và giúp não tập trung cao độ. Nhờ đó, con người có thể phản ứng nhanh, ra quyết định kịp thời và vượt qua những tình huống mang tính thách thức.
Dưới góc nhìn tiến hóa, stress không phải là điều bất thường hay nguy hiểm. Ngược lại, nó là cơ chế sống còn giúp tổ tiên loài người đối phó với môi trường khắc nghiệt, tìm thức ăn, tránh nguy hiểm và bảo vệ bản thân. Ngay cả trong đời sống hiện đại, stress ở mức độ phù hợp vẫn đóng vai trò thúc đẩy học tập, làm việc và thích nghi với những thay đổi mới.
Vấn đề chỉ thực sự xuất hiện khi phản ứng stress không được tắt đúng lúc. Khi stress kéo dài, mất kiểm soát hoặc không có giai đoạn hồi phục, hệ thần kinh rơi vào trạng thái cảnh giác liên tục. Lúc này, cortisol không còn hỗ trợ mà bắt đầu gây rối loạn giấc ngủ, cảm xúc và sức khỏe tổng thể. Chính sự mất cân bằng này khiến stress từ một phản ứng bảo vệ trở thành nguồn gốc của nhiều vấn đề tâm lý và thể chất.
Stress tích cực (eustress) là gì?
Stress tích cực, hay eustress, là trạng thái căng thẳng ở mức độ vừa phải, mang tính ngắn hạn, có mục tiêu, và đi kèm cảm giác kiểm soát. Đây là dạng stress giúp bạn tỉnh táo, có động lực và phát huy tối đa khả năng của mình.
Bạn có thể đang trải nghiệm stress tích cực khi chuẩn bị cho một buổi thuyết trình quan trọng, bắt đầu một công việc mới, học một kỹ năng khó, hoặc tham gia một thử thách mang tính phát triển cá nhân. Dù có hồi hộp, lo lắng nhẹ, nhưng bên dưới là cảm giác hào hứng và tin rằng mình có thể vượt qua.
Khác với stress tiêu cực, stress tích cực không làm bạn kiệt quệ, mà tạo cảm giác “được kích hoạt đúng mức”.
Sự khác biệt giữa stress tích cực và stress tiêu cực
Điểm khác biệt cốt lõi không nằm ở bản thân áp lực, mà nằm ở cách hệ thần kinh của bạn phản ứng.
Stress tích cực thường đi kèm cảm giác có mục tiêu rõ ràng, thời gian giới hạn và khả năng hồi phục sau khi sự kiện kết thúc. Bạn có thể mệt, nhưng đó là kiểu mệt “đáng”, và sau nghỉ ngơi, bạn lấy lại năng lượng.
Stress tiêu cực thì ngược lại. Nó kéo dài, mơ hồ, khó kiểm soát và thường đi kèm cảm giác bất lực. Não bộ không nhận được tín hiệu an toàn để tắt phản ứng stress, khiến cơ thể luôn ở trạng thái cảnh giác.
Nếu stress tích cực giống như một bài tập thể lực vừa sức, thì stress tiêu cực giống như việc bị bắt chạy không ngừng mà không có thời gian nghỉ.
Vì sao một chút áp lực lại giúp con người phát triển?
Stress tích cực giúp não học nhanh hơn
Khi ở mức độ vừa phải, cortisol giúp tăng khả năng tập trung và ghi nhớ. Não bộ trở nên nhạy bén hơn với thông tin mới, giúp bạn học nhanh và xử lý vấn đề hiệu quả hơn.
Nhiều nghiên cứu cho thấy con người thường đạt hiệu suất cao nhất khi ở trạng thái kích hoạt trung bình, không quá thư giãn nhưng cũng không quá căng thẳng. Đây được gọi là đường cong Yerkes–Dodson trong tâm lý học.
Áp lực tích cực giúp mở rộng vùng an toàn
Phát triển cá nhân luôn đòi hỏi bước ra khỏi vùng quen thuộc. Stress tích cực chính là tín hiệu cho thấy bạn đang làm điều gì đó mới mẻ. Nếu không có chút hồi hộp, rất có thể bạn đang không phát triển.
Qua mỗi lần vượt qua thử thách, não học được rằng “tôi đã làm được”, từ đó tăng cảm giác tự tin và khả năng đối phó trong tương lai.
Stress tích cực tạo động lực và ý nghĩa
Khi áp lực gắn với mục tiêu có ý nghĩa, nó trở thành động lực. Bạn không chỉ “bị ép”, mà đang chủ động nỗ lực vì điều quan trọng với mình. Đây là yếu tố phân biệt rất rõ giữa stress tích cực và stress gây tổn thương.
Khi nào stress tích cực bắt đầu chuyển thành stress có hại?
Stress tích cực không tự nhiên trở nên nguy hiểm. Nó trở nên có hại khi một trong các yếu tố sau xuất hiện.
Thứ nhất là kéo dài không có hồi phục. Ngay cả áp lực tích cực, nếu không có thời gian nghỉ, cũng sẽ bào mòn hệ thần kinh.
Thứ hai là mất cảm giác kiểm soát. Khi bạn cảm thấy dù cố gắng thế nào cũng không đủ, stress bắt đầu chuyển sang tiêu cực.
Thứ ba là áp lực chồng áp lực. Nhiều nguồn stress nhỏ tích tụ mà không được xử lý sẽ tạo thành stress mạn tính.
Lúc này, cơ thể không còn phân biệt được stress “tốt” hay “xấu”, mà chỉ nhận biết rằng nó đang bị đe dọa.
Dấu hiệu cho thấy bạn đang vượt quá ngưỡng stress tích cực
Ban đầu, bạn có thể chỉ cảm thấy mệt hơn bình thường. Nhưng dần dần, các dấu hiệu rõ ràng hơn xuất hiện.
Giấc ngủ bắt đầu bị ảnh hưởng. Bạn khó ngủ, ngủ nông hoặc tỉnh giấc sớm. Cảm xúc trở nên dễ cáu gắt, lo lắng hoặc trống rỗng. Khả năng tập trung giảm, dù bạn vẫn rất cố gắng. Cơ thể xuất hiện các triệu chứng như đau đầu, căng cơ, rối loạn tiêu hóa.
Đây là lúc stress đã vượt quá vai trò kích thích phát triển và bắt đầu gây tổn hại.
Vì sao nhiều người nhầm stress tiêu cực là stress tích cực?
Một trong những nhầm lẫn phổ biến nhất là tin rằng “áp lực càng nhiều thì càng thành công”. Niềm tin này khiến nhiều người bỏ qua tín hiệu cảnh báo của cơ thể, tiếp tục đẩy mình vào tình trạng quá tải.
Văn hóa đề cao bận rộn, làm việc không nghỉ và chịu đựng âm thầm càng làm ranh giới giữa stress tích cực và stress tiêu cực trở nên mờ nhạt. Nhiều người chỉ nhận ra mình kiệt sức khi cơ thể đã lên tiếng rất mạnh.
Stress tích cực giúp bạn tiến lên. Stress tiêu cực khiến bạn sống sót qua ngày.
Làm thế nào để chuyển stress thành động lực thay vì gánh nặng?
Nhận diện đúng loại stress bạn đang trải qua
Câu hỏi quan trọng không phải là “tôi có stress không”, mà là “stress này đang giúp hay đang làm hại tôi”. Khi bạn ý thức được điều này, bạn đã bước một bước quan trọng trong việc quản lý stress.
Tạo chu kỳ nỗ lực – hồi phục
Stress tích cực luôn đi kèm hồi phục. Sau giai đoạn tập trung cao độ, cơ thể cần được nghỉ ngơi thật sự. Đây không phải là lười biếng, mà là điều kiện để hệ thần kinh quay về trạng thái cân bằng.
Giữ áp lực gắn với giá trị cá nhân
Áp lực chỉ trở thành tích cực khi nó gắn với điều bạn coi trọng. Khi bạn chạy theo kỳ vọng bên ngoài mà không có ý nghĩa nội tại, stress rất dễ chuyển sang tiêu cực.
Vai trò của trị liệu tâm lý trong việc điều hòa stress
Trị liệu tâm lý không đặt mục tiêu loại bỏ hoàn toàn stress khỏi cuộc sống, bởi stress là một phần tự nhiên của quá trình thích nghi và phát triển. Điều cốt lõi mà trị liệu hướng tới là giúp bạn điều hòa phản ứng của mình trước stress, để áp lực không còn tự động kích hoạt trạng thái căng thẳng kéo dài hay kiệt quệ thần kinh.
Thông qua quá trình trị liệu, bạn dần nhận diện được giới hạn thực sự của bản thân, thay vì liên tục ép mình phải chịu đựng nhiều hơn khả năng hồi phục. Bạn học cách điều chỉnh kỳ vọng, không chỉ từ môi trường bên ngoài mà cả những yêu cầu khắt khe do chính mình đặt ra. Quan trọng hơn, trị liệu giúp xây dựng lại khả năng hồi phục sau áp lực, để sau mỗi giai đoạn căng thẳng, cơ thể và tâm trí có thể quay về trạng thái cân bằng.
Với những người có tiền sử stress kéo dài, lo âu mạn tính hoặc đã trải qua giai đoạn kiệt sức, hệ thần kinh thường mất đi cảm giác an toàn cơ bản. Trị liệu tâm lý trong trường hợp này đóng vai trò tái thiết lập nền tảng an toàn đó. Khi não không còn ở trạng thái cảnh giác liên tục, stress mới có thể quay trở lại đúng vị trí của nó, như một tín hiệu thúc đẩy thích nghi thay vì một mối đe dọa âm thầm.
Khi nào bạn nên tìm hỗ trợ chuyên môn?
Không phải mọi căng thẳng đều cần trị liệu, nhưng bạn nên cân nhắc tìm hỗ trợ khi stress kéo dài nhiều tuần mà không có dấu hiệu giảm, đặc biệt nếu giấc ngủ bắt đầu rối loạn, cảm xúc trở nên bất ổn hoặc cơ thể thường xuyên mệt mỏi dù không có lý do rõ ràng. Nhiều người mô tả trạng thái này như việc phải “gồng mình” mỗi ngày chỉ để duy trì nhịp sống bình thường, mà không còn cảm giác phục hồi thực sự.
Việc tìm đến hỗ trợ chuyên môn không đồng nghĩa với yếu đuối hay thất bại. Trái lại, đó là biểu hiện của sự tự nhận thức và trách nhiệm đối với sức khỏe tinh thần. Khi bạn nhận ra mình không cần phải đối phó với stress một mình, quá trình điều hòa và hồi phục mới thực sự bắt đầu.
Giải pháp tại Trị liệu tâm lý Hồng Thu
Tại Trị liệu tâm lý Hồng Thu, stress không được nhìn như một vấn đề cần loại bỏ bằng mọi giá, mà được hiểu như một phổ liên tục, trải dài từ stress tích cực đến stress gây tổn hại. Cách tiếp cận của chúng tôi tập trung vào việc giúp bạn nhận diện chính xác mình đang ở đâu trên phổ đó, thay vì tự trách bản thân vì “bị stress”.
Quy trình hỗ trợ bắt đầu bằng đánh giá toàn diện mức độ stress, khả năng hồi phục của hệ thần kinh, các yếu tố cảm xúc, nhận thức và lối sống đang duy trì tình trạng căng thẳng. Từ nền tảng này, lộ trình can thiệp được cá nhân hóa theo từng người, từng giai đoạn và từng mục tiêu cụ thể.
Trị liệu tâm lý giúp làm rõ những mô thức suy nghĩ và áp lực nội tâm khiến stress trở nên quá tải. Song song, các phương pháp điều hòa hệ thần kinh, thư giãn và tái cấu trúc nhận thức được kết hợp linh hoạt nhằm giúp cơ thể lấy lại cảm giác an toàn, từ đó chuyển áp lực từ trạng thái đe dọa sang trạng thái có thể sử dụng và kiểm soát.
Mục tiêu không phải là sống không stress, mà là giúp bạn biết cách sử dụng stress như một nguồn lực cho phát triển, thay vì để nó trở thành gánh nặng âm thầm bào mòn sức khỏe tinh thần.
Kết luận
Stress không phải lúc nào cũng là kẻ thù. Một mức độ stress phù hợp có thể là chất xúc tác mạnh mẽ cho sự phát triển, giúp bạn học hỏi, trưởng thành và mở rộng giới hạn của bản thân. Nhưng khi stress vượt quá khả năng hồi phục, nó sẽ dần trở thành gánh nặng cho cả tâm trí và cơ thể.
Hiểu đúng về stress tích cực là bước đầu tiên để bạn không còn sợ áp lực, nhưng cũng không đánh đổi sức khỏe để chạy theo nó. Khi bạn học được cách lắng nghe cơ thể, thiết lập nhịp nỗ lực – hồi phục hợp lý và tìm kiếm hỗ trợ khi cần, stress sẽ không còn kiểm soát bạn, mà trở thành một phần được quản lý chủ động trong cuộc sống.
Câu hỏi thường gặp
Stress tích cực có phải ai cũng trải nghiệm giống nhau không?
Không. Ngưỡng stress tích cực khác nhau ở mỗi người, phụ thuộc vào hệ thần kinh, kinh nghiệm sống và khả năng hồi phục.
Làm sao biết mình đang trong stress tích cực hay tiêu cực?
Stress tích cực thường ngắn hạn, có động lực và hồi phục được. Stress tiêu cực kéo dài, gây kiệt sức và ảnh hưởng giấc ngủ, cảm xúc.
Có nên tránh hoàn toàn stress không?
Không. Tránh stress hoàn toàn là không thực tế và cũng không cần thiết. Vấn đề là quản lý và điều hòa stress.
Trị liệu tâm lý có giúp biến stress tiêu cực thành tích cực không?
Có. Trị liệu giúp thay đổi cách não phản ứng với áp lực và tăng khả năng hồi phục.
Khi nào stress cần được xem là vấn đề sức khỏe tâm thần?
Khi stress kéo dài, gây suy giảm chức năng sống và không thể tự điều chỉnh.
